അതുൽ കുമാർ അഞ്ജാൻ: രാഷ്ട്രീയകാലത്തിന്റെ വായന

ചില ജീവിതങ്ങൾ വ്യക്തിപരമായ വിജയങ്ങളുടെ രേഖകളായി ഒതുങ്ങിപ്പോകുന്നു. ചിലത് ചരിത്രത്തിന്റെ അടിക്കുറിപ്പുകളായി മാത്രം നിലനിൽക്കും. എന്നാൽ അപൂർവമായി ചില ജീവിതങ്ങൾ, ഒരു പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ശബ്ദമായി, ഒരു കാലഘട്ടത്തിന്റെ ആത്മാവായി മാറുന്നു. സഖാവ് അതുൽ കുമാർ അഞ്ജാൻ അത്തരം വിരള സാന്നിധ്യങ്ങളിൽ ഒരാളായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തെ ഓർക്കുന്നത് ഒരു വ്യക്തിയെ അനുസ്മരിക്കുന്നതിലുപരി, ഇന്ത്യൻ കർഷക രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ദീർഘയാത്രയെ തിരിച്ചുവായിക്കാനുള്ള ഒരവസരമാണ്. ലഖ്നൗവിലെ വിദ്യാർത്ഥി പ്രസ്ഥാനത്തിൽ നിന്നും ആരംഭിച്ച അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയജീവിതം, പിന്നീട് രാജ്യത്തെ കർഷക പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ കേന്ദ്രധാരയിലേക്ക് എത്തിച്ചേരുന്നത് യാദൃച്ഛികമല്ല. സാമൂഹിക അനീതികളോടുള്ള സൂക്ഷ്മബോധവും രാഷ്ട്രീയ പ്രതിബദ്ധതയും ചേർന്നുണ്ടാക്കിയ ഒരു സ്വാഭാവിക പുരോഗതിയായിരുന്നു അത്. വിദ്യാർത്ഥി പ്രസ്ഥാനങ്ങളിൽ രൂപംകൊണ്ട ആ ചിന്താഗതിക്ക് ദിശയും ഗാഢതയും നൽകിയത് സി കെ ചന്ദ്രപ്പനെ പോലുള്ള നേതാക്കളുമായുള്ള ബന്ധങ്ങളാണ്.

ഒരു നേതാവിന്റെ സ്വാധീനം മറ്റൊരാളുടെ രാഷ്ട്രീയ രൂപീകരണത്തിൽ എങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്നതിന് ഉദാഹരണമായിരുന്നു ആ ബന്ധം. വിദ്യാർത്ഥി രാഷ്ട്രീയത്തിൽ നിന്ന് അധികാര രാഷ്ട്രീയത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നത് സാധാരണ വഴിയാണ്. എന്നാൽ അഞ്ജാൻ തെരഞ്ഞെടുത്തത് പ്രസ്ഥാനങ്ങളുടെ പാതയായിരുന്നു. അത് ഒരു രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനം മാത്രമല്ല, ബോധപൂർവമായ ജീവിത നിലപാട്. എഐഎസ്എഫ് ദേശീയ പ്രസിഡന്റായിരിക്കെ യുവജനങ്ങളിൽ രാഷ്ട്രീയബോധം വളർത്തിയ അദ്ദേഹം, തുടർന്ന് ഓൾ ഇന്ത്യ കിസാൻ സഭയുടെ കേന്ദ്ര നേതൃത്വത്തിലേക്ക് ഉയർന്നു. 1997 മുതൽ ജനറൽ സെക്രട്ടറിയായിരുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാലഘട്ടം, സംഘടനയെ ഒരു സജീവ ദേശീയ ശക്തിയായി പുനർനിർമ്മിച്ച കാലമായി വിലയിരുത്തപ്പെടണം. എകെജിക്ക് ശേഷം ഇത്രയും ദീർഘകാലം കിസാൻ സഭയെ നയിച്ച നേതാവെന്ന നിലയിൽ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ സംഘടനാപരമായ കഴിവ് പ്രത്യേകമായി രേഖപ്പെടുത്തേണ്ടതാണ്. അഞ്ജാന്റെ രാഷ്ട്രീയം പദവികളിൽ ഒതുങ്ങിയതല്ല. അത് ബന്ധങ്ങളുടെ രാഷ്ട്രീയമായിരുന്നു. ചന്ദ്രപ്പനുമായുള്ള ആത്മബന്ധം പോലെ തന്നെ, തോപ്പിൽ ഗോപാലകൃഷ്ണനുമായുള്ള സൗഹൃദവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ വ്യക്തിത്വത്തെ നിർവചിക്കുന്ന ഘടകങ്ങളാണ്. രാഷ്ട്രീയത്തിനപ്പുറം മനുഷ്യബന്ധങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കാൻ നൽകിയ പ്രാധാന്യം, അദ്ദേഹത്തെ വേറിട്ടു നിർത്തി.

1989ലെ കല്‍ക്കട്ട പാർട്ടി കോൺഗ്രസിൽ കേന്ദ്ര നിർവാഹക സമിതിയിലെത്തിയ അദ്ദേഹം, 1992ൽ ഹൈദരാബാദിൽ കേന്ദ്ര സെക്രട്ടേറിയറ്റിൽ ഇടം നേടി. സിദ്ധാന്തവും പ്രായോഗിക രാഷ്ട്രീയവും തമ്മിൽ സമതുലിതാവസ്ഥ പുലർത്താനുള്ള കഴിവ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രത്യേകതയായിരുന്നു. ആ രാഷ്ട്രീയത്തെ ഏറ്റവും വ്യക്തമായി വായിക്കാനാകുന്നത് കർഷക പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ്. കർഷക പ്രശ്നങ്ങളെ അദ്ദേഹം ഒരിക്കലും ഒരു ‘വിഷയം’ ആയി സമീപിച്ചില്ല; അതിനെ മനുഷ്യ ജീവിതത്തിന്റെ നിസാരമല്ലാത്ത യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളായി കണ്ടു. കടബാധ്യത, വിലസ്ഥിരതയുടെ അഭാവം, വിപണി അനിശ്ചിതത്വം എന്നിവ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രസംഗങ്ങളിൽ കണക്കുകൾ മാത്രമല്ല, ജീവിതാനുഭവങ്ങളുടെ ഭാഷയായിരുന്നു. എം എസ് സ്വാമിനാഥൻ കമ്മിഷനിലെ അംഗമായിരുന്ന കാലത്ത് കർഷക നയങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം നടത്തിയ ഇടപെടലുകൾ ശ്രദ്ധേയമാണ്. സി2+50% എന്ന എംഎസ്‌പി നിർദേശം ദേശീയ രാഷ്ട്രീയ ചർച്ചകളുടെ കേന്ദ്രത്തിലേക്ക് എത്തുന്നതിൽ അഞ്ജാന്റെ പങ്ക് നിർണായകമായി.

അത് സാമ്പത്തിക ശുപാർശയെന്നതിലുപരി, കർഷകന്റെ മാന്യജീവിതത്തിനായുള്ള രാഷ്ട്രീയ അവകാശവാദമായിരുന്നു. തെരഞ്ഞെടുപ്പ് വിജയങ്ങൾ രാഷ്ട്രീയജീവിതത്തെ നിർവചിച്ചില്ല. മറിച്ച്, പ്രസ്ഥാന രാഷ്ട്രീയത്തിന് നൽകിയ മുൻഗണനയാണ് ശ്രദ്ധേയമായത്. ജനങ്ങളുമായി നേരിട്ട് ബന്ധം സ്ഥാപിക്കുകയും അവരുടെ പ്രശ്നങ്ങളെ രാഷ്ട്രീയചർച്ചകളുടെ ഭാഗമാക്കുകയും ചെയ്ത ശൈലി അദ്ദേഹത്തെ വ്യത്യസ്തനാക്കി. മനുഷ്യാവകാശ വിഷയങ്ങളിലെയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇടപെടലുകൾ നിർണായകമാണ്. “പീപ്പിൾസ് കാമ്പയിന്‍ എഗെയിൻസ്റ്റ് പൊളിറ്റിക്സ് ഓഫ് ടെറർ” പോലുള്ള പ്രവർത്തനങ്ങൾ, രാജ്യത്ത് ഉയർന്നുവരുന്ന ഭീകര രാഷ്ട്രീയ പ്രവണതകൾക്കെതിരായ ശക്തമായ നിലപാടായിരുന്നു. ന്യൂനപക്ഷങ്ങളോടുള്ള അനീതികൾക്കെതിരെ സ്വീകരിച്ച ഇടപെടലുകൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധൈര്യത്തെ തെളിയിക്കുന്നു.

2020–21 കാലഘട്ടത്തിലെ കർഷക സമരത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സാന്നിധ്യം ഏകോപനത്തിന്റെ കേന്ദ്രമായി പ്രവർത്തിച്ചു. വിവിധ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ കർഷക സംഘടനകളെ ഒന്നിപ്പിച്ച് ദേശീയ പ്രസ്ഥാനമാക്കി ഉയർത്തുന്നതിൽ വഹിച്ച പങ്ക് നിർണായകമായിരുന്നു. അത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ജീവിതത്തിന്റെ അവസാനഘട്ടമെന്നതിലുപരി, തുടർച്ചയായ പോരാട്ടത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക വിപുലീകരണമായിരുന്നു. കേരളവുമായുണ്ടായിരുന്ന ബന്ധവും പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്. പാർട്ടി വേദികളിലും രാഷ്ട്രീയ ഇടപെടലുകളിലും അദ്ദേഹം പ്രകടിപ്പിച്ച പക്വത, സമഗ്ര കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് നേതാവിന്റെ വ്യക്തിത്വം തെളിയിച്ചു. വ്യത്യസ്ത രാഷ്ട്രീയ ധാരകളിലുള്ള നേതാക്കളുമായുള്ള സൗഹൃദം, രാഷ്ട്രീയത്തിന് ഒരു മാനുഷിക മുഖമുണ്ടെന്ന് ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വ്യക്തിത്വത്തിന്റെ ആഴത്തിൽ മനുഷ്യസ്നേഹം നിലകൊണ്ടിരുന്നു. പോരാട്ടങ്ങളിൽ നിന്ന് നേടിയ ശക്തി അധികാരമായി വിനിയോഗിക്കാതെ, സഹപ്രവർത്തകരുമായി പങ്കുവച്ച ഒരു സഹയാത്രികനായിരുന്നു അദ്ദേഹം. അതുകൊണ്ടുതന്നെ, ഒരു നേതാവായി മാത്രമല്ല, ഒരാളുടെ കൂട്ടായും ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ മരണം ഒരു രാഷ്ട്രീയ നഷ്ടം മാത്രമല്ല; ഒരു ശബ്ദത്തിന്റെ മൗനമാണ്. എന്നാൽ ആ ശബ്ദത്തിന്റെ പ്രതിധ്വനി ഇന്നും തുടരുന്നു, കർഷക സമരങ്ങളിലും മനുഷ്യാവകാശ പോരാട്ടങ്ങളിലും വിദ്യാർത്ഥി പ്രതിഷേധങ്ങളിലും. അദ്ദേഹത്തെ അനുസ്മരിക്കുന്നത് ഔപചാരികതയിൽ ഒതുങ്ങരുത്. അദ്ദേഹം ഉയർത്തിയ ചോദ്യങ്ങൾ ഇന്നും ഉത്തരം തേടുന്നു. കർഷകന്റെ മാന്യജീവിതം, സാമൂഹിക നീതി, മതേതരത്വം എന്നിവ ഇപ്പോഴും പൂർത്തിയാകാത്ത അജണ്ടകളാണ്. ഒരു ജീവിതത്തെ ഓർക്കുന്നത് വികാരപരമായ അനുസ്മരണം മാത്രമല്ല, ബോധ്യത്തിന്റെ പ്രക്രിയയാകണം. അതുൽ കുമാർ അഞ്ജാന്റെ ജീവിതം നമ്മെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നത് ഇത്രയേ ഉള്ളൂ: ‘രാഷ്ട്രീയം അധികാരത്തിനായല്ല, മനുഷ്യരുടെ ജീവിതത്തിൽ അർത്ഥവത്തായ മാറ്റങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാനാണ്.’ അദ്ദേഹം ഉയർത്തിയ ചോദ്യങ്ങൾ ഇപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നു. അവയ്ക്ക് നാം കണ്ടെത്തുന്ന ഉത്തരങ്ങളാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്മരണം.